Muhasebe dünyasında aynı dili konuşmak için karmaşık finansal işlemlerin, vergi mevzuatına uygun, anlaşılır ve standart bir yapıda kaydedilmesi gerekir. Türkiye'deki tüm işletmeler bunun için finansal haritasını oluşturan Tek Düzen Hesap Planı (TDHP) kullanır.
TDHP; işletmenizin varlıklarını, borçlarını, sermayesini ve karlılığını tek bir standartta görmenizi sağlayan bu sistem, muhasebenin temel taşıdır.
Bu rehberde, hesap planının detaylarından kodlama mantığına, hesap sınıflarının işleyişinden kullanım alanlarına kadar ihtiyacınız olan tüm bilgileri detaylıca inceledik.
Tek Düzen Hesap Planı Nedir?
Tek Düzen Hesap Planı (TDHP), Türkiye’deki tüm işletmelerin muhasebe kayıtlarında “aynı dili konuşmasını” sağlayan ortak finansal raporlama sistemidir. Trafikte kırmızı ışığın herkes için “dur” anlamına gelmesi gibi burada da belirli bir kod dizisi (örneğin 100 Kasa), her işletme ve denetçi için aynı anlamı taşır.
TDHP aynı zamanda dijital raf gibi çalışır. İşletmenizin tüm harcamalarını veya kazançlarını, önceden belirlenmiş hesap sınıflarına yerleştirir. Böylece karmaşık bir gelir-gider yapınız olsa bile gün sonunda her şeyi yerli yerinde bulabilirsiniz.
Bugün muhasebe standardı haline gelen TDHP, vergi hesabını kolaylaştırmanın dışında rahatlığınız ve kişisel hesabınız için de önem taşır. Doğru kurgulanmış bir bilanço düzeniyle “Şirketim kârda mı?”, “Nakit akışım ne durumda?” gibi sorulara cevap bulabilirsiniz.
Gelir gider takibi yaparken TDHP standartlara uymak, işletmenizin finansal sağlığını şansa bırakmadığınız anlamına gelir.
Tek Düzen Hesap Planı Ne Zaman Yürürlüğe Girdi?
1994 yılı öncesinde her işletmenin muhasebe planı ve raporlaması birbirinden çok farklıydı. Bu da şirketlerin birbiriyle kıyaslanmasını imkansızlaştırıyor ve denetimleri zorlaştırıyordu. Türk mali mevzuat tarihi için bir dönüm noktası olan 1 Ocak 1994 tarihinde Maliye Bakanlığı TDHP uygulamasını hayata geçirerek yeni bir dönem başlattı.
Yayınlanan muhasebe tebliği “Bundan sonra herkes bu şablona uyacak.” dedi. Yürürlük yılı üzerinden uzun zaman geçse de sistemin iskeleti o kadar sağlam kurulmuştur ki yapılan güncellemeler sadece binaya kat çıkmak gibidir.
Temel hesap planı düzenlemesi günümüzde hala aynı sağlamlıkta devamlılığını koruyor.
Tek Düzen Hesap Planı Kodlama Sistemi
Göz korkutan yüzlerce kodun aslında çok basit ve zekice bir mantığı var. Tek Düzen Hesap Planı, “büyükten küçüğe” doğru giden ondalık bir sistem kullanır. Bu hiyerarşik muhasebe kodlama düzeni ile aradığınız hesabı bulmak, kütüphanede kitap bulmaya benzer.
Hesap kodları soldan sağa doğru şöyle derinleşir:
- Hane (Sınıf Numaraları): Hangi ana odadasınız? (Örn: 1 – Dönen Varlıklar, yani cebimdeki ve yakında gelecek param).
- Hane (Grup Kodu): O odadaki hangi dolaptasınız? (Örn: 10 – Hazır Değerler, yani nakit benzeri varlıklar).
- Hane (Ana Hesap): Hangi raftasınız? (Örn: 100 – Kasa Hesabı).
Bu üç haneli kod yapısı standarttır, yani değiştirilemez. Fakat işletmelerin kendi ihtiyaçlarına göre “Alt hesap” açarak “Ana hesap-alt hesap ilişkisi” kurmalarına izin verilir. Tek düzen hesap planı kodları ve açıklamalarını bu mantıkla incelediğimizde ezberlenmesi gereken bir listeden ziyade anlaşılması gereken bir dil olduğunu anlıyoruz.
Tek Düzen Hesap Planı Neden Kullanılır?
Tek Düzen Hesap Planı, işletmeler arasında finansal dil birliği oluşturarak mali tabloların güvenilirliğini, şeffaflığını ve analiz edilebilirliğini sağlamak için kullanılır.
Günlük hayatta işleri nasıl kolaylaştırdığını daha net anlayacağız bazı kullanım nedenleri:
- Standart Muhasebe Kaydı: Muhasebeciniz değişse bile yeni gelen kişi eski kayıtları açtığında neyin nerede olduğunu hemen anlar.
- Karşılaştırılabilirlik: Bankaya kredi başvurusuna gittiğinizde banka sizin mali tablolarınızı sektördeki diğerleriyle kolayca kıyaslayabilir.
- Denetim Kolaylığı: Olası bir vergi incelemesinde veya bağımsız denetimde standart yapı sayesinde süreçler çok daha hızlı ve sancısız ilerler.
- Mali Şeffaflık: Şirketin içinde ne olup bittiğini, ne kadar borcu veya varlığı olduğunu şeffaf şekilde görebilirsiniz.
- Vergi Uyumluluğu: Ve tabii ki yasalara uygun, cezai risklerden uzak bir işletme yönetmek için bu plan şarttır.
Tek Düzen Hesap Planında Kullanılan Sınıflar Neler?
Tek Düzen Hesap Planı, 1’den 9’a kadar numaralandırılmış ana hesap sınıflarından oluşur.
Bilanço Hesapları:
- 1 – Dönen Varlıklar (Nakit, Banka, Stoklar vb.)
- 2 – Duran Varlıklar (Binalar, Demirbaşlar vb.)
- 3 – Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar (1 yıl içinde ödenecek borçlar)
- 4 – Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar (1 yıldan uzun vadeli borçlar)
- 5 – Özkaynaklar (Sermaye, Geçmiş Yıl Karları)
Gelir Tablosu ve Maliyet Hesapları:
- 6 – Gelir Tablosu Hesapları (Satışlar, Giderler, Kar/Zarar)
- 7 – Maliyet Hesapları (7A ve 7B seçenekleri)
- 9 – Nazım Hesaplar (Bilgi amaçlı takip edilen hesaplar)
Bu sınıflar, işletmenin finansal durumunu gösteren bilanço grupları ve performansını gösteren gelir tablosu hesapları olarak ayrılır. Ayrıca bilgi amaçlı kullanılan nazım hesap yapısı da sistemin bir parçasıdır.
Gelin sınıflara tek düzen hesap planı örneği üzerinden detaylıca bakalım.
Dönen Varlıklar
İşletmenin kasasındaki para, bankadaki mevduat ve bir yıl içinde nakde dönüştürülmesi planlanan varlıklar buradadır. Kasadaki nakit ve banka hesapları, hazır değerler grubunda izlenirken müşterilerden beklenen ödemeler ticari alacaklar kaleminde yer alır.
Depoda satılmayı bekleyen ürünlerse stok hesapları altında tutulur. İşletmenin kısa vadeli varlıkları olan dönen varlıklar, günlük ödemeleri yapabilmeniz için gereken likit varlık yönetimi açısından en kritik alandır.
Duran Varlıklar
İşletmenin faaliyetlerini sürdürmek için satın aldığı ve bir yıldan uzun süre kullanacağı demirbaşlar bu sınıftadır. Binalar, makineler ve araçlar maddi duran varlıklar olarak adlandırılırken marka hakları veya yazılımlar maddi olmayan varlıklar grubuna girer.
Ayrıca başka şirketlere yapılan uzun vadeli yatırımlar da burada takip edilir. Bu varlıklar zamanla eskidiği için amortisman hesapları ile giderleştirilir. İşletmenin gücünü ve üretim kapasitesini oluşturan sermaye varlıkları genellikle bu gruptadır.
Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar
Bir yıl içinde ödenmesi gereken borçların takip edildiği sınıftır. Satıcılara olan ticari borçlar ve bankalardan alınan kısa vadeli krediler burada yer alır.
İşletmenin üzerindeki acil finansal yükümlülükleri gösterir. Borç hesaplarında bu bölümünün şişmesi, işletmenin nakit çıkışı riskleri ile karşı karşıya olduğunu ve ödeme dengesini iyi kurması gerektiğine işaret eder.
Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar
Vadesi bir yılı aşan borçların bulunduğu gruptur. Büyük yatırımları finanse etmek için çekilen uzun vadeli krediler ve tahvil gibi finansal borçlar burada yer alır.
Bununla birlikte işletmenin geleceğe dönük vadeli borç yapısını ve dış kaynaklardan sağladığı sermaye finansmanını analiz etmek için de kullanılır. Bu sınıftaki borçlar, işletmenin banka yükümlülüklerinin uzun vadeye yayıldığını ve nakit akışının daha rahat olabileceğine işaret edebilir.
Öz Kaynaklar
Burası işletmenin sahibine, yani size ait olan kısımdır. Varlıklarınızdan tüm borçlarınızı çıkardığınızda geriye kalan değerdir.
Kuruluşta koyduğunuz sermaye hesabı, geçmiş yıllardan biriken kârlar (dönem kârı/zararı) ve zor gün paraları olarak ayrılan yedekler burada bulunur. Öz sermaye değişimini takip etmek, şirketinizin gerçek değerini ve ortaklık paylarının durumunu görmenizi sağlar.
Gelir Hesapları
Gelir hesapları için işletmenin en sevilen bölümü diyebiliriz. Satışlardan elde ettiğiniz cirolar, yani satış gelirleri burada toplanır. Bunun haricinde faiz gibi faaliyet geliri veya diğer olağan gelirler de buraya yazılır.
Dönem sonunda tüm gelir tablosu hesapları toplanır ve işletmenin ne kadar başarılı olduğu bu kazanç kalemleri üzerinden okunur.
Gider Hesapları
Elektrik faturasından personel maaşına, hammadde alımından kiraya kadar her şey burada listelenir. 7. Sınıfta (Maliyet Hesapları) toplanan faaliyet giderleri ve genel yönetim giderleri, dönem sonunda 6. sınıfa yansıtılarak gider tablosu oluşturulur.
Dönem giderleri gelirden düşüldüğünde ise o yılın “karne notu” yani net kâr/zarar ortaya çıkar.
Kimler Tek Düzen Hesap Planı Kullanır?
Tek Düzen Hesap Planı, bilanço esasına göre defter tutan gerçek ve tüzel kişiler tarafından kullanılır. Fakat bunun dışında defterlerinizi emanet ettiğiniz mali müşavirler, sizi denetleyen bağımsız denetçiler, bankalar ve kurumsal firmaların finans departmanları da TDHP kullanıcısıdır.
Küçük bir işletme olarak başlasanız bile KOBİ muhasebesi süreçlerinde bu disipline erkenden alışmak size büyük kolaylık sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Tek Düzen Hesap Planı tüm finansal işlemleri standart kodlar altında gruplandırarak karmaşayı önler. Bu sayede bilanço/gelir tablosuna baktığınızda; varlıklarınızı, borçlarınızı ve karlılık durumunuzu net, düzenli ve okunabilir bir formatta görüntüleyebilirsiniz.
TDHP sisteminde her işlemin hangi koda yazılacağı kesin kurallarla belirlenir. Bu standart yapı sayesinde sistemi kişisel yoruma dayalı kayıtlarla düzenlemek mümkün olmaz. Bu da hatalı sınıflandırmaların ve tutarsızlıkların önüne geçen en önemli faktördür.
Evet, bilanço esasına tabi tüm işletmeler ana hesap planı iskeletine uymak zorundadır. Fakat işletmeler, kendi sektörlerine özgü ihtiyaçları için ana hesapların altında “alt hesaplar” (muavin hesaplar) açarak sektörel detaylarını özelleştirebilirler.
Türkiye'deki TDHP büyük ölçüde uluslararası standartlarla uyumludur ancak birebir aynı değildir. Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (UFRS/IFRS), bazı değerleme ve raporlama esaslarında farklılıklar gösterebilir.
Büyük şirketler genellikle vergi için TDHP'yi, yatırımcı raporlaması için UFRS'yi kullanır veya ikisi arasında uyumlandırma yapar.
Yeni kurulan bir işletme, öncelikle bir mali müşavir ile anlaşmalıdır. İşletmenin faaliyet alanına uygun alt hesap kırılımları belirlenmeli, kullanılacak muhasebe yazılımı TDHP'ye uygun şekilde yapılandırılmalı ve tüm açılış kayıtları bu standartlara göre sisteme girilmelidir.
